Dyskryminacja w pracy w Szwecji ze względu na pochodzenie — jakie masz prawa i jak zgłosić sprawę do DO

W Szwecji gorsze traktowanie w pracy z powodu pochodzenia jest zakazane przez ustawę o dyskryminacji (diskrimineringslagen, SFS 2008:567). Nad jej przestrzeganiem czuwa Rzecznik ds. Dyskryminacji (Diskrimineringsombudsmannen, DO). Poradnik dotyczy całej Szwecji.

Co ustawa uznaje za dyskryminację

Ustawa chroni przed dyskryminacją ze względu na siedem podstaw (diskrimineringsgrunder): płeć, tożsamość lub ekspresję płciową, pochodzenie etniczne, religię lub inne przekonania, niepełnosprawność, orientację seksualną i wiek.

Pochodzenie etniczne (etnisk tillhörighet) to według ustawy pochodzenie narodowe lub etniczne, kolor skóry lub podobna okoliczność. DO wyjaśnia, że pochodzenie narodowe oznacza wspólną przynależność narodową — jako przykład podaje wprost m.in. Polaków (polacker). Ochrona obejmuje więc osoby z Polski.

Język ani akcent nie są w ustawie osobną podstawą. Jeśli gorsze traktowanie wynika z twojego pochodzenia narodowego, chodzi o podstawę „pochodzenie etniczne”.

Ustawa wymienia sześć form dyskryminacji:

Kogo chroni ustawa w pracy

Pracodawca nie może dyskryminować:

• osób zatrudnionych,
• osób ubiegających się o pracę,
• praktykantów,
• osób wykonujących pracę jako pracownicy tymczasowi lub wynajęci (np. przez agencję pracy).

Obowiązki pracodawcy

• Zbadanie molestowania. Gdy pracodawca dowie się, że pracownik uważa, że doznał molestowania, ma obowiązek zbadać okoliczności i w razie potrzeby podjąć działania, aby zapobiec dalszemu molestowaniu.
• Zakaz odwetu (repressalier). Pracodawca nie może karać pracownika za to, że zgłosił naruszenie ustawy, wziął udział w wyjaśnianiu sprawy albo odrzucił molestowanie.
• Odszkodowanie. Kto narusza zakaz dyskryminacji lub odwetu, płaci odszkodowanie za dyskryminację (diskrimineringsersättning) za doznaną krzywdę.

W sporze sądowym obowiązuje szczególna zasada dowodowa: jeśli osoba dyskryminowana przedstawi okoliczności, które dają podstawy przypuszczać, że doszło do dyskryminacji lub odwetu, to pracodawca (strona pozwana) musi wykazać, że do nich nie doszło.

Krok 1: jeśli należysz do związku zawodowego

Jeśli jesteś członkiem związku zawodowego (fackförbund), a sprawa dotyczy miejsca pracy, DO zaleca, by w pierwszej kolejności zwrócić się do związku. Związki zawodowe mają pomagać swoim członkom w sprawach dyskryminacji w pracy.

Krok 2: zgłoszenie do DO

Do DO możesz zgłosić m.in.:

• dyskryminację, w tym molestowanie, molestowanie seksualne i brak dostępności,
• odwet za zgłoszenie dyskryminacji,
• gorsze traktowanie w związku z urlopem rodzicielskim (föräldraledighet) lub urlopem na opiekę nad bliską osobą.

Sposoby zgłoszenia:

1. Formularz internetowy na formular.do.se — DO zaleca go zwłaszcza wtedy, gdy zgłoszenie zawiera dane wrażliwe. Wszystkie informacje wpisuj bezpośrednio w formularzu.
2. Blankiet (osobna wersja dla spraw z życia zawodowego — arbetslivet), wysłany e-mailem na do@do.se albo pocztą: Diskrimineringsombudsmannen, Box 4057, 169 04 Solna.
3. Telefon 08-120 20 700 — jeśli ze względu na dostępność nie możesz wypełnić formularza.

Możesz zgłosić sprawę także w imieniu innej osoby, np. rodzic w imieniu dziecka.

Zanim wyślesz zgłoszenie, zapisz, co się wydarzyło, kiedy i kto był przy tym obecny — ułatwi ci to opis sprawy w formularzu. Załączników nie wysyłaj bez wcześniejszego kontaktu z DO: zgłoszenia są dokumentami publicznymi (allmänna handlingar), choć przed ich udostępnieniem DO sprawdza, które informacje są objęte tajemnicą.

Co DO robi ze zgłoszeniem

• DO najpierw ocenia, czy zgłoszenie zostanie zbadane. Nie każda sprawa jest wyjaśniana.
• Jeśli DO zbada sprawę, informuje o zgłoszeniu stronę, której ono dotyczy, i prowadzi obiektywne postępowanie wyjaśniające.
• W sądzie DO albo organizacja non-profit, której statut na to pozwala, może wystąpić jako strona w imieniu osoby dyskryminowanej — za jej zgodą.

Nie zwlekaj — terminy

Według DO termin przedawnienia (preskriptionstid) na skierowanie sprawy do sądu i żądanie odszkodowania wynosi zwykle dwa lata. W sprawach dotyczących życia zawodowego może być znacznie krótszy — nawet dwa tygodnie. Dlatego zgłoś sprawę jak najszybciej, a jeśli należysz do związku — skontaktuj się z nim od razu.

Najważniejsze w skrócie

• Osoby z Polski są chronione przed dyskryminacją ze względu na pochodzenie narodowe.
• Zakaz dotyczy także kandydatów do pracy, praktykantów i pracowników agencji.
• Pracodawca musi zbadać zgłoszone molestowanie i nie może karać za zgłoszenie.
• Członkowie związku zaczynają od związku; pozostałe osoby zgłaszają sprawę do DO (formularz, blankiet, telefon).
• Terminy w sprawach pracowniczych mogą być bardzo krótkie.

Poradnik opiera się na tekście ustawy o dyskryminacji (Riksdagen) oraz na stronach Diskrimineringsombudsmannen o zgłaszaniu dyskryminacji i o podstawie „pochodzenie etniczne”.